Tanzania Broadcasting Corporation - (TBC)

Chimbuko la  uvujaji wa mitihani  nchini Tanzania  lina  historia  ndefu inayoenda  sambamba  na   kuundwa kwa  BARAZA  LA MITIHANI LA  TAIFA  mwaka  1974 ;  mwaka mmoja baadaye  mashauri  kadhaa  ya kuvuja  kwa  mitihani yalianza kuonekana.  

Kila mara unapozungumza kuvuja  kwa mitihani nchini lazima  utaangalia  kwa kina   baraza hili  lenye majukumu makubwa  kwa mustakabali wa taifa  letu katika elimu lakini  kinyume  chake     utakuwa umechezea shere elimu  yetu.

Kwa  hakika, takwimu zinadhiirisha kuwa  mwaka 1975 watahiniwa  72 walifutiwa  matokeo yao  kutokana   na kugundulika kushiriki katika  udanganyifu; Miaka mingine ni kama ifuatavyo: mwaka1976 (30), 1977(454),1978(22), 1979(140), na 1980(154) .

Hali hiyo iliendelea  ambapo  mwaka 1981(203),1982(138),1983(402), 1984(327),1985(268),na 1992 hali ilikuwa mbaya zaidi ambapo  watahiniwa 1563 walifutiwa matokeo. Kama hali ilivyokuwa  mwaka 2008  mitihani kadhaa ililalamikiwa kuvuja huku Baraza letu la Mitihani la Taifa likidai kuwa  ni mtihani wa Hisabati(Basic Mathematics) pekee  kwa kidato cha  nne ndio uliokuwa umevuja. Je  hiyo ni sahihi? Labda kweli! Lakini Baraza letu la Mitihani   la Taifa  ndilo tena linaloshugulika na mitihani ya: kidato cha sita, Stashahada ya   Ualimu, Ualimu ngazi ya Cheti , N.A.B.E  na  Mafundi Mshundo.

Kumbukumbu zinaonyesha   mwaka  1994 watahiniwa 20 wa kidato cha  sita   walifanya  udanganyifu na matokeo yao kufutwa. Je!, hali ikoje  kwa  viwango vingine   vya elimu? Jawabu lake ni kuwa: mwaka 1993 mtahiniwa  mmoja wa stashahada ya Ualimu alifutiwa matokeo  yake kwa tukio  hilohilo, mwaka 1994 watahiniwa 13 walifutiwa matokeo yao   kwa   ngazi ya Ufundi Mshundo,  mwaka 1993 watahiniwa   tisa walifutiwa matokeo yao  kwa kozi ya N.A.B.E.

Hatari  sana  kwani mwanafunzi, mwaliimu anayemfundisha  na   ata kiongozi anayesimami  anaoinekana kushirikia  katika  udanganyifu  na wizi  wa mitihani, kweli mwana kidonda, mjukuu kovu.

Asili  ya  kuvuja  kwa mitihani nchini Tanzania  inatokana  na sababu  kadhaa  ambazo  kwa hakika  zinawaingiza wadau  wote  wa elimu  nchini petu japokuwa kumekuwepo na  tabia  ya  kurushiana  lawama  kuwa upande mmoja  ndio  unaosababisha hilo, yaani Baraza  la Mitihani. Kwanza  kabisa , mara baada  ya uhuru wa Tanganyika  mwaka 1961  serikali  huru  ya  Tanganyika  iliweza kurithi mfumo  wa elimu  ya kikoloni ya  kuwa   na idadi   ndogo  sana  ya wasomi kila    ngazi  ya elimu inapokuwa kubwa. Hii ilifanya shule  nyingi kutotoa  idadi ya wanafunzi  kuendelea na elimu ya sekondari au wakati mwingine shule  moja  kupata  mwanafunzi mmoja tu.

Kwa hiyo jamii  nzima / wakati  mwingine  vijiji zaidi ya  witatu hadi vitano vilikuwa   vikitupia  jicho nafasi moja tu, mh !Je utaipataje  nafasi hiyo,  aha wizi na udanganyifu ulikuwa  ndio  njia  pekee  ya  kushinda  shindano  hilo. Pia uhaba wa shule  nao ulikuwa  ni kero kubwa ambapo  baadhi ya mikoa ilikuwa  haina   ata shule  moja  ya sekondari na   vyuo vikuu  mathalani Chuo Kikuuu  kimoja  tu  cha Dar es Salaam, hivyo  ilibidi mwanafunzi   kujitahidi kufaulu vizuri ili aweze kupata nafasi  hiyo    ya nadra/  adimu ; Penye huzia   penyeza  rupia,   hapo ndipo  hongo ya:  pesa,  mifugo , mazao na   zawadi  kadhaa walipewa  walimu, wasimamizi  wa mitihani   wafanyakazi wa  Baraza la Mitihani na viongozi  wa  elimu  wa wilaya na mikoa  ili waweze kufanikisha ufisadi huo. Nao Uhaba  wa  walimu wenye sifa   kwani wakati wa kisomo  cha Ngumbalu  miaka  ile   1970  na ile   ya   1980  ili weza kuibua walimu wa Universal Primary Education(U.P.E) ambao walianza kazi  ya kufundisha, kuokoa  jahazi  la uhaba wa  walimu mashuleni.

Walimu hao walitumika kufundisha  madarasa ambayo  wengine  hawakuwa na  uwezo wa kufundisha  na ikafanya wanafunzi  wengi kushindwa kufanya  vizuri kwani walimu  wenye  sifa walikuwa wachache  sana . Ili kufaulisha  basi ilibidi kufanya ujanja  huo  wa  kuvujisha  mitihani tu. Aidha,    tabia  ya kutojiamini    miongoni  mwa walimu  ambayo  iliwafanya wanafunzi  wao  kutojiamini iliibua  hali ya wizi wa  mitihani. Mashindano miongoni  mwa shule   na shule, walimu  na  walimu yalibua hilo pia,  shule  zao kufanya  vizuri na  kupewa  vyeo na  zawadi   kwa walimu waliofaulisha   sana  liliwashawishi walimu wengine  kufanya hivyo.

Sababu nyingine  ni  ile  dhana  ya kuwa  wale  wanafunzi  waliokosa  nafasi  ya kuingia  kidato  cha  kwanza  na  ngazi  zingine   za   elimu kuwa    wamefeli, ambayo inakwenda  kinyume na  elimu  ya jadi  katika  jando na unyago  ambao kila anayeshirika  mwishoni uhitimu na kwa  kiwangi kimoja na  sawa, ilifanya  wazazi  wengi na  wanafunzi  kukataa  hilo na kutumia   mbinu   kukwepa  kufeli.

Gharama  kubwa  ya  karo  kwa shule    binafsi ilifanya wazazi wengi kushindwa kusomesha watoto wao  hivyo  wazazi wengi  kushindwa  kumudu hilo, kwa hiyo   mbinu nyingi zilitumika  katika  kupata nafasi  kwenye shule  za umma.

Bila  shaka    athari  ya    kuvuja  mitihani ni  nyingi  lakini  baadhi ya  athari hizo:  kwanza  inawanyima  haki  wale  walliofanya mtihani    bila   ya udanganyifu  kuweza kuendelea na  masomo  na  kumpa   mtu asiye  na   sifa  nafasi  hiyo    muhimu.

“Bila  shaka  mwezangu  unayesoma Insha  hiii  waweza  kuwa ni miongoni mwa  walionufaika  na     njia  hiyo  haramu  katika  kupanda    ngazi kielimu  toka  kiwango  kimoja   cha  elimu kwenda kingine.” Najiuliza tu.

Athari  nyingine  ni hii, vyeti  vya  kitaaluma    vitashindwa kutoa  picha  halisi  ya  uwezo  wa mtu kitaaluma  na  kufanya    majukumu  mengi kutofanyika    ipasavyo  mathalani  mahospitalini,  kwenye  ujenzi  na  kwenye  taaluma  zingine. Hilo linaweza kufanya  ata  taifa  letu kukosa maendeleo     katika nyanja  kadhaa  na    kuendelea na kilio  cha    kila mara  kuwa  taifa  letu ni masikini. Kwa upande mwingine  hali hii  inafanya ata  kuweza kuwapoteza  Watanzania  wenye   vipawa  vya taalauma  .

Je tunaweza kudhibiti  hali hiyo? Jibuni  ndiyo  kwani,  penye  nia   pana njia.  Hali hii  inaweza kudhibitiwa   kwa    kila  Mtanzania   kwa nafasi yake  kufanya mambo  yafuatayo:  Kwanza, watunzi  wa  mitihani wawe watu  makini ,  huku wakipewa  posho  ya kutosha wakati  wa kufanya kazi hiyo,    pia  wakati  wa utunzi  wa mitihani ni   vema  aina  za  maswali ambayo  yanashawishi  udanganyifu  kutopendwa kutumiwa  au kuwa machache  sana  mathalani maswali ya  kuchagua  herufi  ya  A-E ambapo ishara  kadhaa zimekuwa zinatumiwa  na  wanafunzi  kupeana  majibu  ndani ya chumba   cha  mtihani.

Baraza   la mitihani kutokana na kuwepo na Watanzania wengi wanaosoma  linaweza kujiendesha  kibiashara    hivyo   ni vema kuwa na ofisi   za mikoa. Mitihani  isiwe  inakaa  mashuleni   kwenye  ofisi za  maafisa elimu au polisi na  usafirishaji  uwe  wa  tekinolojia ya sasa kwa kutumia  ‘flash’ yaani ‘soft copy’ na siyo   karatasi zote  toka  Dar es Salaam. Pia wanaweza kusafirisha  nakala chache yaaani mojamoja  kila somo  alafu  ofisi  za mikoa za  Baraza  ziwe na  mashine  za kurudufu ili kufanya kazi hiyo muda  mfupi  kabla  ya mtihani kuanza na siyo mitihani kukaa  mwezi mzima   ofisini kwa Mkuu  wa Shule   au kwa Afisa Elimu .

Watendaji wakuu  wa  baraza ni  vema kufanya kazi hiyo  kwa mkataba   na isiwe  ya kudumu  kwani wengine inawafanya   kuzoea  kazi  na  wakati mwingine  kushindwa kutekeleza majukumu  yao. Somo  la  uaminifu  katika  mitihani  kuanza kutolewa   kwenye   ngazi  zote  za elimu   kuwekwa  kwenye mihtasari yote kama  vile:   somo la usalama barabarani, elimu  ya UKIMWI  na     elimu ya mazingira zinavyotolewa mashuleni  na vyuoni.

Pia  yule   atakayehusika  na  uvujaji wa mitihani ni   vema   kupewa adhabu kubwa   kwani sawa na yule aneyehujumu uchumi: mwanafunzi   kama  akingundulika ni  vema nafasi ya kusoma na kufanya mitihani  isitolewe tena.  Wadau  wote  wa elimu  hasa walimu, wanafunzi, wazazi na     vyama   vya  wadau  wote wa elimu kama  vile  Chama Cha Walimu (C.W.T) na  taasisi  binafsi  kama  vile  Haki Elimu ni  vema  kunyanyua  sauti  zao kupinga hilo kwani kwa hakika  elimu yetu inaweza kwenda  pahala  pabaya kutokana na kufumbia macho  hali hii  tete inayochipua  kama   uyoga.

Mitihani  ya  mwisho  kama  vile  ule  wa    Darasa  la Saba, Kidato cha  Nne na  Sita ni vema  kuwa   na  sehemu ya  asilimia 50 kutoka   maendeleo  ya nyuma: mazoezi, majaribio  na mitihani ya   mwanafunzi   kwa  madarasa ya    nyuma na  asilimia  inayobaki kuwa ni  ya   mtihani  wa mwisho.  Isiwe kqma ilivyo sasa  Baraza   la Mitihani  japokuwa  linapelekewa alama  hizo  lakini zimekuwa zinabaki  katika  makabrasha  ya baraza tu  bila matumizi yoyote  yale.

 Kwa upande  mwingine  wadau  wa elimu   hasa wizara  husika  kuhakiksha  kunakuwepo:   shule, vyuo  na taasisi  za elimu  za kutosha   kuwapa  nafasi   Watanzania  kusoma  bila  ya kuwabagua  kuwa hawa   hivi na  wale  vile. Suala  la ada  kwa taasisi binafsi ni  vema kuangaliwa   hili kuwapa  nafasi  Watanzania  wote kusoma ata  kama  wamekosa   nafasi  kwenye  taasisi   za umma.  Sheria  kali inatakiwa kutungwa  katika  suala hili  na  kuwapa  haki  yao  wale  wote wanaojiingiza katika udanganyifu  wa mitihani.

Hili  ni  tatizo   na  wajibu wangu mimi  na wewe kuhakikisha tunalitatua, si jukumu  la Haki Elimu, CWT, Wizara ya Elimu,   au  Bi Joyce  Ndalichako pekee. Watanzania  tuamke na  kupinga    uvujaji na wizi  wa  mitihani nchi   petu. Kinyume  chake   taifa  letu  linaweza kupata   wasomi  wa   ngazi  ya Udakitari wa falsafa  kwa  wizi  wa mitihani. Mimi  sipendi , haki elimu  hawapendi, nao CWT  kwa  niaba  ya  walimu  hawapendi, vipi  wewe?.

Adeladius Makwega TBC Dar es Salaam.